18 Shkurt 2026

Abbas Ibn Firnas (810–887), dijetar andaluzian me origjinë berbere, përfaqëson një nga figurat më të habitshme të epokës së artë të Al-Andalusit.

I lindur në Ronda (Izn-Rand Onda), në një Spanjë të sunduar nga Emirati i Kordobës, ai u formua në një mjedis ku shkenca, filozofia, muzika dhe teknologjia bashkëjetonin në një klimë të rrallë kulturore.

Në këtë univers intelektual, Ibn Firnas u shqua si polimat: inxhinier, poet, muzikant, astronom, mjeshtër qelqi dhe eksperimentues i guximshëm i aerodinamikës.

Ngjarja që e bëri të pavdekshëm në kujtesën historike është përpjekja e tij për të fluturuar rreth vitit 875. Sipas përshkrimit të mëvonshëm të historianit Ahmad al-Maqqari (v. 1632), Ibn Firnas ndërtoi një strukturë me kornizë të lehtë (tradita përmend bambu ose dru të lehtë), të mbuluar me mëndafsh dhe pupla, duke krijuar një mekanizëm me krahë të lëvizshëm. Ai u hodh nga një lartësi përpara një audience të madhe dhe, sipas dëshmive të transmetuara, arriti të qëndrojë në ajër për një distancë të konsiderueshme.

Citimi i al-Maqqari-t është thelbësor për narrativën: “Ai u mbulua me pupla, lidhi disa krahë në trupin e tij dhe, duke hipur mbi një eminencë, u hodh në ajër… ai fluturoi një largësi të konsiderueshme, sikur të kishte qenë një zog; por, duke zbritur, shpina e tij u lëndua rëndë, sepse nuk kishte menduar se zogjtë zbresin mbi bisht.”

Ky detaj teknik, mungesa e një mekanizmi stabilizues për ulje, dëshmon një kuptim intuitiv të ngritjes aerodinamike, por jo të plotë të kontrollit të trajektores dhe stabilitetit longitudinal. Në retrospektivë, përmendja e mëvonshme nga vetë Ibn Firnas për nevojën e një “bishti” për ulje të sigurt është një intuitë e jashtëzakonshme inxhinierike, që anticipon konceptin e stabilizatorit horizontal.

Duhet theksuar me rigorozitet kritik: burimi i al-Maqqari-t është i vonshëm (shek. XVII) dhe ai nuk citon dokumente të drejtpërdrejta bashkëkohore. Një varg poetik i Mu’min ibn Sa’id, poet i oborrit të Muhamedit I, përmend metaforikisht se “ai fluturoi më shpejt se feniksi”, por kjo mbetet aluzion letrar. Megjithatë, mungesa e burimeve të shumta nuk e zbeh faktin se tradita andaluziane e ruajti figurën e tij si pionier të fluturimit njerëzor, shumë përpara projekteve të Leonardo da Vinçit (shek. XV).

Ibn Firnas ishte ndër të parët në Al-Andalus që eksperimentoi me përpunimin e kuarcit dhe rërës për të prodhuar xhama transparentë me cilësi të lartë. Ai zhvilloi lente të lëmuara, të njohura si “gurë leximi”, që përmirësonin shikimin, duke u konsideruar pararendëse të syzeve optike.

Ky kontribut nuk është thjesht teknik; ai lidhet me zhvillimin e optikës në botën islame, që do të kulmonte më vonë me Ibn al-Haytham (Alhazen). Firnasi përfaqëson një hallkë të hershme në këtë traditë shkencore.

Në fushën e mekanikës, ai projektoi një orë të fuqizuar nga rrjedha e ujit, të quajtur Al-Maqata. Këto mekanizma hidraulikë ishin shprehje e sofistikimit teknologjik të kohës, ku kontrolli i rrjedhës dhe presionit përdorej për matjen e kohës me saktësi relative.

I interesuar për astronominë (në kufirin mes shkencës dhe astrologjisë së epokës), Ibn Firnas ndërtoi një planetar mekanik, që simulonte lëvizjen e trupave qiellorë. Ai krijoi një hapësirë të brendshme ku projektoheshin yje artificialë dhe efekte qiellore, një përvojë immersive që bashkonte dijen shkencore me dimensionin estetik.

Ibn Firnas studioi muzikë dhe poezi me Ziryab-in, muzikantin e famshëm irakian që transformoi kulturën e oborrit kordobez. Kjo lidhje dëshmon se figura e tij nuk ishte e izoluar në teknologji; ai ishte produkt i një kulture ku arti dhe shkenca ushqenin njëra-tjetrën.

Shekulli IX në Al-Andalus ishte periudhë e përkthimeve, inovacionit teknik dhe dialogut kulturor. Familja e Ibn Firnasit, me origjinë berbere, vinte nga tradita e pushtimeve të hershme islame në Gadishullin Iberik. Në këtë mjedis, ai arriti të jetojë 77 vjet, duke ruajtur gjallërinë mendore edhe pas dëmtimit fizik që pësoi nga eksperimenti i fluturimit.

Trashëgimia dhe nderimet që përjetësonin hapat e mendjes dhe guximit në histori, është statujë në Aeroportin Ndërkombëtar të Bagdadit (1973). Krateri hënor “Ibn Firnas” emërtohet nga IAU në vitin 1976.

Gjithashtu ura mbi lumin Guadalquivir në Kordoba mban emrin e tij (2011). Për të mbërritur deri aty që një kompani ajrore britanike u quajt “Firnas Airways”.

Këto nderime nuk janë vetëm simbolike; ato dëshmojnë njohjen e tij si pararendës i aviacionit eksperimental.

A ishte Ibn Firnas “i pari” që fluturoi? Historia njeh edhe përpjekje të tjera të hershme mitike apo gjysmë-historike. Por ajo që e bën rastin e tij unik është kombinimi i dokumentimit historik (edhe pse të vonshëm), përshkrimit teknik të aparatit, reflektimit inxhinierik mbi gabimin e stabilitetit në ulje.

Ai nuk ishte thjesht aventurier; ishte mendje analitike që kuptoi se fluturimi kërkon jo vetëm ngritje, por kontroll.

Abbas Ibn Firnas mbetet figurë paradigmatike e atij çasti kur imagjinata njerëzore kapërcen frikën dhe eksperimenton me kufijtë e natyrës. Ai përfaqëson atë tip dijetari që nuk e ndan poezinë nga mekanika, as qiellin nga laboratori.

Në këtë kuptim, ai nuk është vetëm pararendës i Da Vinçit; ai është dëshmi se ëndrra për të fluturuar është universale dhe se historia e shkencës nuk është lineare, por e shpërndarë në shumë qendra krijimtarie.

Përgatiti: Albert Vataj